پیامبر اکرم(ص)پرچمدار علم و معرفت و رسول وحی الهی نیز فرمود: انّما العلم ثلاثة:آیةُ محکمةُ أو فریضةُ عادلةُ أو سنةُ قائمةُ و خلاهنَّ فهو فضل، علم سه قسم است، نشانه ای محکم و استوار(عقاید)، واجب راست(احکام)، سنّت پا بر جا(اخلاق)و غیر اینها زیادی است.فقیه و عالم معاصر، رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایران امام خمینی(ره)نیز با الهام از آیات قرآن کریم و سخنان گهربار معصومان(ع)، سخنان با ارزش و مهمی درباره علم، درکتب حدیثی خود و نیز در سخنرانی های مختلف ارائه کرده که این مقاله به آن پرداخته است و بر اساس فرمایشات ایشان مجموعه ای از گفتار و نوشتار ایشان را به صورت ذیل دسته بندی کرده است:

الف)تعریف و اهمیّت علم

قرآن کریم و روایات ائمه معصومان(ع)توجّهی به این اصل بنیادی جهان هستی یعنی علم و معرفت دارند، آیات قرآن کریم آموزش علم به انسان را به خداوند نسبت می دهد و حتی به ابزار نوشتن قسم یاد می کند.گفتار معصومان(ع)نیز در ارزش علم و عالم و فواید آن بسیار است.امام(ره)به روش خویش به بیان و تعریف و توضیح مفهوم علم و اهمیّت آن از دیدگاه ـ قرآن و احادیث ـ پرداخته، که در جای خود بسیار دقیق و عالمانه است.و در یک تقسیم بندی و با استفاده از حدیث گرامی رسول اکرم(ص)علم را به سه قسم بیان کرده است:(آیة محکمة)که همان عقاید و جهان بینی انسان است و(فریضة عادلة)یا واجبات راست، که اصول و احکام است و(سنّت قائمة)که منظور اخلاق و رفتار انسانی است.امام(ره)علم را از سربازان عقل دانسته و می نویسد:علم غیز از عقل است، زیرا عقل در انسان مجرد است و مقابل آن قوّه واهمه است که آن نیز مجرّد می باشد، البته تجرّدی غیر تجرّد عقلی است.سپس ایشان با نقل قول حکیم فرزانه، ملاصدرا در رابطه با شؤون عقل و جهل، می فرماید:علم و جهل در این مقام، از شؤون آن دو حقیقت یعنی(عقل و قوّه واهمه)است، پس شأن عقل علم است، زیرا که عقل حقیقت مجرّده غیر محجوبه است و به برهان پیوسته، این حقیقت، عاقل و عالم است.ایشان در اهمیّت علم از دیدگاه قرآن کریم می نویسد:چنان چه در تشرف آدم(ع)می فرماید:و علّم آدم الأسماء کلّها(بقره، 2/ 31)در اینجا تعلیم اسما را سبب تقدّم او بر صنوف ملائکة الله قرار داد.و فضل او ـ انسان ـ را بر ملکوتیان به دانش و علم و تعلّم اسما اثبات فرمود و اگر چیزی در این مقام از حقیقت علم بالاتر بود، خدای تعالی به آن تعجیز فرمود ملائکه را، و تفضیل داد ابوالبشیر را.

از این مطلب معلوم می شود که تعلیم اسما از طرف خدای متعال به جناب آدم ابوالبشر(ع)از همه علوم بالاتر بوده و به همین دلیل علم به حقایق اسما و آموختن آن از طریق براهین و مفاهیم و کلیات امکان پذیر نیست و برای هر کس حاصل نمی شود.و در فرازی دیگر از سخنان امام(ره)و با اشاره به اولین آیات کریمه نازل شده از آسمان یعنی، آیات اولیه سوره علق که می فرماید:إقرأ باسم ربّک الّذی خلق.خلق الانسان من علق.إقرأ و ربّک الاکرم.الّذی علّم بالقلم.علّم الانسان ما لم یعلم.(علق، 96/ 1ـ 5)در رابطه با اهمیّت بی نظیر و بی همتای علم مطالب با ارزشی مطرح کرده، و این آیات شریفه را دلیل بر پیشوایی علم بر تمامی فضایل می دانند که خلاصه آن چنین است:آن که در بدو نزول وحی و مفتتح کتاب کریم خود، پس از نعمت خلقت، نعمت علم را گوشزد رسول خود فرمود.پس اگر فضیلتی بالاتر از علم متصوّر بود، مناسب بود آن را فرموده باشد.آن که وجه تناسب بین آیات شریفه در این سوره آن است که مقام قدرت خود را می خواهد گوشزد کند که از یک ماده کثیفه متعفّنه، یک موجود شریف عالمی خلق فرمود که اشرف کائنات است و اگر علم اشرف فضائل انسانی نباشد، در این مقام ذکر آن مناسب نباشد.

حضرت امام(ره)با اشاره به تفسیر فخر رازی که می نویسد:حقّ تعالی در این آیات، خود را به اکرمیت توصیف فرموده و تعلیم را بر آن مرتب فرموده، می نویسد:پس معلوم می شود أکرمیّت حقّ تعالی برای تعلیم علم است و اگر چیزی افضل از علم بود، مناسب بود در این مقام ذکر شود.هم چنین در این آیه شریفه، خلقت انسان به ربّ محمّد(ص)نسبت داده، و ربّ محمّد(ص)چنان چه در علم اسما مقرر است اسم جامع اعظم است و این اسم اعظم مبدأ خلقت انسان کامل است و خدای تبارک و تعالی از غایت تشریف علم و عظمت آن، خلقت او را نیز به ربّ محمّد(ص)نسبت داده که این نشانه شرف و عظمت علم است.اما م(ره)در رابطه با اهمیّت علم و این که جهان وجود، جهان علم و معرفت است و تمامی موجودات از ذره های کوچک جمال تا نبات و حیوان و انسان، خالی از علم نیستند و به اندازه وجودی خود از علم بهره مند هستند، مطالب فراوانی مطرح کرده، به قرآن کریم اشاره دارد و می نویسد:در قرآن کریم حقّ تبارک و تعالی در بسیاری از آیات به صراحت، علم موجودات و تسبیح آن ها را از ذات مقدّس حقّ اعلام فرموده است.و بالجمله، علم و علی الخصوص علم به الله و اسما و صفات و آیات ذات مقدّس و علم به آن چه مربوط است با حق تعالی از اعظم فضایل است و هم چنین علم به طرق براهین و فنون استدلالات و علم به مهلکات و منجیات و علم به سنن و آداب و شریعت مطهره الهیه از مطلوبات غیریه است که به واسطه آن ها علم به الله حاصل شود، چه تمام علوم و شرایع حقّه و اعمال موظفه و آن چه مربوط به علم ادیان است، یا اولا و بی واسطه، یا ثانیا و بالواسطه، به علم به الله بر می گردد.

سپس به اهمّ کتب حدیثی که به مسأله علم و اهمیّت آن پرداخته، اشاره کرده و می نویسد:از جمله این کتب حدیثی:اصول کافی، ج 1، کتاب فضل العلم؛و کتاب بحار الانوار، ج 2، ص 1 ـ 25 و کتاب منیة المرید فی آداب المفید و المستفید، مرحوم شهید ثانی(ره)و غیره که باید به این کتاب های با ارزش مراجعه شود.

ب)ماهیّت علم

بیان این که ماهیّت علم چیست و معنای علم در کلام معصومان(ع)کدام است،امام(ره)به روایتی که در کتاب کافی از امام کاظم(ع)از رسول الله(ص)نقل شده استناد می کند.شاید فرمایش حضرت از مهم ترین سخنانی است که در آن پیامبر گرامی اسلام(ص)حدّ و حدود علم و ماهیّت آن را بیان فرموده است.متن حدیث نقل شده از کتاب کافی چنین است:عن ابی الحسن موسی(ع)قال:دخل رسول الله(ص)المسجد فإذاً جماعة قد أطافوا برجل، فقال:ما هذا؟ فقیل:علامة، فقال و ماالعلاّمة؟ فقالوا له:أعلم الناس بأنساب العرب و وقائعها و أیام الجاهلیّة و الاشعار العربیّة، قال:فقال النبی(ص):ذاک علم لا یضّر من جهله و لا ینفع من علمه، ثم قال النبی(ص):انّما العلم آیة محکمة أو فریضة عادلة أو سنة قائمة، و ما خلاهنّ فهو فضل.ترجمه:رسول الله(ص)وارد مسجد شد، جماعتی را مشاهده فرمود که اطراف مردی حلقه زده اند، حضرت(ص)فرمود:این کیست؟ گفته شد:ایشان علاّمه است.فرمود(ص):علامه است، یعنی چه؟ گفتند:او داناترین مردم به معرفت اصل و نسب های عرب و دانا به وقایع روزگار(جاهلیت)و اشعار عربی است، همه اینها را خوب می داند.پیامبر(ص)فرمود:این علمی است که از ندانستن آن و جهل به آن ضرر وزیانی نرسد و از علم آن سودی حاصل نشود.همانا علم منحصر به سه چیز است:آیه محکمه یا فریضة عادله و یا سنّت قائمه:یعنی(نشانه استوار، یا واجب است و یا سنّت پا برجا)و غیر از اینها زیادت است.حضرت امام(ره)در توضیح این حدیث شریف، کلام مفصلی دارند، که به دلیل اهمیّت آن، خلاصه ای از آن بیان می کنیم:بدان که پیش از این ذکر شد که انسان به طور اجمال و کلی دارای سه نشئه و صاحب سه مقام و عالم است:اول:نشئه آخرت و عالم غیب و مقام روحانیت و عقل.دوم:نشئه برزخی و عالم توسط بین العالمین و مقام خیال.سوم:نشئه دنیا و مقام ملک و عالم شهادت است.و از برای هر یک از اینها کمال خاصّی و تربیت مخصوصی است و عملی مناسب با نشئه و مقام خود است و انبیاء(ع)متکفّل دستور آن اعمال هستند.پس کلی? علوم نافعه منقسم شود به این سه علم:علمی که مربوط است به کمالات عقلیّه و وظایف روحیّه، و علمی که راجع به اعمال قلبیه و وظایف آن، و علمی که راجع به اعمال قالبیّه و وظایف نشئه ظاهری نفس است.سپس امام(ره)در توضیح مطالب خویش در بخشی دیگر، می افزاید:اما علومی که تقویت و تربیت عالم روحانیت و عقل مجرّد را کند، علم به ذات مقدّس حق و معرفت اوصاف جمال و جلال و علم به عوالم غیبیّه تجرّدیّه از قبیل ملائکه و اصناف آن، از اعلی مراتب جبروت اعلی و ملکوت اعلی تا اخیره ملکوت اسفل و ملائکه ارضیه و جنود حقّ ـ جلّ و علاـ و علم به انبیا و اولیا و مقامات و مدارج آن ها و علم به کتب منزله و کیفیّت نزول وحی و تنزّل ملائکه و روح، و علم به نشئه آخرت و کیفیت رجوع موجودات به عالم غیب و حقیقت عالم برزخ و قیامت و تفاصیل آن ها و بالجمله علم به مبدأ وجود و حقیقت و مراتب آن و بسط و قبض و ظهور و رجوع آن.و متکفل این علم پس از انبیا و اولیا(ع)فلاسفه و اعاظم از حکما و اصحاب معرفت و عرفان هستند.و علومی که راجع به تربیت قلب و ارتیاض آن و اعمال قلبیه است، علم به منجیات و مهلکات خلقیه است.یعنی علم به محاسن اخلاق مانند صبر و شکر و حیا و تواضع و رضا و سخاوت و شجاعت و زهد و ورع و تقوی و دیگر از محاسن اخلاق...و علم به کیفیت و تحصیل آن ها و اسباب حصول آن ها و مبادی و شرایط آن ها، و علم به قبایح اخلاق از قبیل حسد و کبر و ریا و حقد و غش و حبّ ریاست و جاه و حبّ دنیا و نفس و غیر آن، و علم به مبادی وجود آن ها و علم به کیفیت تنزّه از آن ها.و متکفّل این نیز پس از انبیا و اوصیا(ع)علمای اخلاق و اصحاب ریاضات و معارفند.و علومی که راجع به تربیت ظاهر و ارتیاض آنست، علم فقه و مبادی آن و علم آداب معاشرت و تدبیر منزل و سیاست مدن است که متکفل آن علمای ظاهر و فقها و محدثین هستند پس از انبیا و اوصیا(ع)، و باید دانست که هر یک از این مراتب سه گانه انسانی که ذکر شد به طوری به هم مرتبط اند که آثار هر یک به دیگری سرایت می کند چه در جانب کمال یا طرف نقص.مثلا اگر کسی قیام به وظایف عبادیّه و مناسک ظاهریّه ـ چنان چه باید و مطابق دستورات انبیا ـ نمود از این قیام به وظایف عبودیّت تأثیراتی در قلب و روحش واقع شود که خلقش رو به نیکویی و عقایدش رو به کمال گذارد.و همین طور اگر کسی مواظب تهذیب خلق و تحسین باطن شد، در دو نشئ? دیگر نیز مؤثر شود.چنان چه کمال ایمان و احکام عقاید تأثیر در دو مقام دیگر می نماید و این از شدّت ارتباطی است که بین مقالات است.

امام(ره)هم چنین در فصلی دیگر و در توضیح حدیث بالا می نویسد:پیامبر گرامی(ص)در این حدیث شریف، علوم را به سه قسم تقسیم نمودند و هیچ شکی نیست که این علوم ثلاثه راجع به این مراتب(انسانی)ثلاثه است.چنان چه علوم متداوله در کتب انبیا(ع)و سنن آنان و اخبار معصومین(ع)، شهادت به این مدعا می دهند.یکی علم به الله و ملائکه و کتب ورسل و یوم الاخرة، که کتب سماویة و بالاخص کتاب جامع الهی و قرآن کریم ربوبی مشحون از آن است.بلکه می توان گفت:تنها چیزی که درکتاب خدا بیشتر وجود دارد همین علم است.و دعوت به مبدأ و معاد است به طریق برهان صحیح و بیان کامل که محققین شرح آن را فرمود....و نیز احادیث مربوط به فقه و مناسک ظاهره نیز محتاج به ذکر نیست که جمیع کتب ما مملو از آن است.پس معلوم شد علوم شریعت منحصر به این سه قسم است، و طبق احتیاجات بشر و مقالات ثلاثه انسانیت ظاهر می گردد....حال باید بدانیم هر یک از این سه قسم بر کدام علوم منطبق است؟ بدان که، «آیة محکمه”عبارت است از علوم عقلیّه و حقایق حقّه و معارف الهیّه، و «فریضه عادله”عبارت است از علم اخلاق و تصفی? قلوب، و «سنّت قائمه”عبارت است از علم ظاهر و علوم آداب قالبیه.امام(ره)در رابطه با این مطلب که موضوع علم انبیا(ع)چه بوده است؟ می فرماید:علم همه انبیا، موضوعش انسان است...بسم الله الرحمن الرحیم، إقرأ باسم ربّک الّذی خلق.خلق الانسان من علق.إقرا و ربّک الأکرم.الّذی علم بالقلم.علم الإنسان مالم یعلم؛(علق، 96/ 1 ـ 5)تمام انبیا موضوع بحثشان، موضوع تربیتشان، موضوع علمشان انسان است...فقه تنها، فلسف? تنها، علم توحید تنها، تا مقرون به اسم رب نباشد، فایده ندارد:اقرا باسم ربّک.

قبلی - بعدی >>