اين كتاب مهمّ ترین رسالة فتوایی امام خمینی(ره) در عبادات و معاملات به عربی است. در این رساله، جامعِ ابواب فقه به صورت غیر استدلالی و اصطلاحات و نظریات دقیق فقهی با عباراتی ساده بیان شده است.تحریرالوسیلة حاشیة امام خمینی(ره) بر وسیلة النّجاة تألیف سیّد ابوالحسن اصفهانی (متوفی 1365) است و وسیلة النّجاة حاشیة اصفهانی بر ذخیرة الصالحین تألیف سیّد محمّد کاظم طباطبایی یزدی (متوفی 1337) است. اصفهانی حواشی خود بر ذخیرة الصالحین را در متن آن وارد کرد و با افزودن مسائل بسیاری آن را وسیلة النّجاة نامید. این کتاب اکثر ابواب فقهی و مسائل مبتلا به را با نظمی دقیق دربر دارد و در دو مجلد به چاپ رسیّده است.امام خمینی(ره) که وسیلة النّجاة را اثری مهمّ می دانست، در دوران اقامت خود در قم بر آن حاشیه نگاشت. احترام نویسنده به مرجع وقت، حاج آقا حسین بروجردی (متوفی 1340ش)، مانع از چاپ و انتشار این اثر شد. امّا بعدها به طور جداگانه و چند بار نیز همراه با وسیلة النّجاة به چاپ رسیّد. تبعید امام خمینی(ره) به شهر بورسای ترکیه در 1343ش فرصتی فراهم آورد تا نویسنده از فراغتش در حدود یازده ماه اقامت اجباری در آن شهر برای وارد کردن حاشیة مذکور در متن وسیلة النّجاة استفاده کند و آن را تحریر الوسیلة بنامد. به نظر می رسد در آن زمان تحریر الوسیلة مانند وسیلة النّجاة به کتاب المیراث ختم می شده است .

امام خمینی (ره) پس از تبعید از ترکیه به عراق و اقامت در نجف، مسائل مربوط به حج، نماز جمعه، دفاع، امر به معروف و نهی از منکر، قضا، شهادات، قصاص و دیات و نیز بسیاری از مسائل مبتلا به را که در دوران اقامت در قم تدریس کرده بود به تحریرالوسیلة افزود. این اثر، گذشته از مشتمل بودن بر نظریات امام خمینی (ره) دو تفاوت کلی با وسیلة النّجاة دارد.از یک سو برخی مسائل غیر مبتلا به آن حذف شده و از سوی دیگر مسائل مبتلا به زیادی بر آن افزوده شده است. سیّد ابوالحسن اصفهانی نیز مسائل مورد ابتلا را مطرح کرده بود، اما امام خمینی(ره) آن ها را بسط داد. در مجموع، اضافات تحریر الوسیلة نزدیک به یک سوم کل کتاب را دربر می گیرد. مسائل مستحدثة تحریر الوسیلة شامل؛ مباحث بیمه، سفته، سرقفلی، عملیات بانکی، بلیت بخت آزمایی، تلقیح مصنوعی، تشریح، پیوند اعضا، تغییر جنسیّت، رادیو و تلویزیون و برخی مسائل متفرقه است که در آخر کتاب جای دارد.نویسنده کوشیده است که با کمترین تغییر، حاشیه اش را در متن وسیلة النّجاة وارد کند، اما علاوه بر تغییرات محتوایی مذکور، در مواردی نحوة بیان مسائل و عناوین و ترتیب آن ها را نیز تغییر داده است؛ به طور مثال؛ نماز لیلة الدّفن را که در وسیلة النّجاة در کتاب الصلوة مطرح شده، در تحریر الوسیلة در باب دفن از کتاب الطهارة آورده و نیز سه مبحث ظِهار، ایلاء و لِعان را که در وسیلة النّجاة ذیل عنوان «القول فی الظهار و الایلاء و اللعان» آمده است. در تحریر الوسیلة به صورت سه کتاب آورده است. این تغییرات صوری و محتوایی که در سراسر تحریر الوسیلة مشهود است، سبب برتری آن بر وسیلة النّجاة شده است. عواملی چون شهرت فقهی و ظلم ستیزی نویسنده، جامعیّت کتاب و روانی متن آن و پاسخ گویی به مسائل مورد نیاز، موجب شد که مقلدان عرب زبان، چاپ و تکثیر تحریرالوسیلة را درخواست کنند. در پاسخ به این تقاضا، به دستور نویسنده، کتاب تلخیص شد و با عنوان "زبدة الاحکام" در دسترس عموم قرار گرفت. پس از چندی نیز همة تحریر الوسیلة برای اولین بار در نجف چاپ شد ولی به کار بردن لقب «زعیم حوزه های علمیه» در پشت جلد آن، موجب شد که نویسنده با انتشار آن مخالفت کند تا این که این لقب را برداشتند و او با توزیع کتاب موافقت کرد. ممانعت حکومت پهلوی از انتشار آثار امام خمینی(ره) موجب شد که تحریر الوسیلة بارها در ایران با عناوینی چون کتاب الفقه و وسیلة النّجاة چاپ و توزیع شود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، قضات دادگستری برای رفع خلا قانونی از تحریر الوسیلة به عنوان متمم قانون استفاده می کردند که با قانونی شدن استفاده از آرای مشهور فقها (اصل 167 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران) و توسعة نِطاق مرجعیّت امام خمینی(ره) و انطباق اکثر آرای او با آرای مشهور فقها، این کتاب در دادگاه ها و محافل علمی مورد توجّه و مراجعة بیشتر قرار گرفت.تحریرالوسیلة چندین ترجمه و شرح دارد که مهمّ ترین آن ها بدین قرار است؛

عالمانی چون مکارم شیرازی، فاضل لنکرانی، نوری همدانی، علوی گرگانی، یوسف صانعی، احمدی فقیه یزدی و تجلیل تبریزی نیز بر تحریر الوسیلة حاشیة فتوایی نوشته اند.

علی محمّد حکیمیان

قبلی - بعدی >>